Osmanlı Taşrasında İnfaz ve Islah: Konya Hapishaneleri (1876-1922)
Anahtar kelimeler:
Osmanlı Hapishaneleri, Ceza ve İnfaz Sistemi, Hapishane Reformu, Osmanlı Taşrası, Konya VilayetiÖzet
Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin son döneminde hapishane kurumunun geçirdiği dönüşümü Konya vilayeti örneği üzerinden ele alan kapsamlı bir incelemedir. Eser, bir şehir ve kurum tarihi sunmanın ötesine geçerek Osmanlı modernleşmesinin ceza adaleti alanındaki yansımalarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede Tanzimat sonrasında hız kazanan reform sürecinin taşradaki uygulanma biçimleri, başarıları ve sınırlılıkları somut veriler üzerinden değerlendirilmektedir.
Kitap, suç ve ceza kavramlarının tarihsel arka planını ele alan bir girişle başlamakta; cezalandırmanın, toplumsal düzenin korunması ve otoritenin tesis edilmesindeki işlevine dikkat çekmektedir. Osmanlı ceza sisteminde bedensel cezaların giderek terk edilerek hapis cezasının öne çıkması, modern devlet anlayışıyla ilişkili bir dönüşüm olarak yorumlanır. Avrupa’da gelişen modern hapishane modelinin Osmanlı üzerindeki etkileri ve bu etkinin 1880 tarihli Hapishaneler Nizamnamesi ile kurumsal bir çerçeveye kavuşması, eserin teorik temelini oluşturur. Bununla birlikte çalışma, merkezde tasarlanan reformların taşrada nasıl karşılık bulduğunu ve uygulamadaki farklılıkları görünür kılmayı hedefler.
Eserin ilk bölümünde Konya vilayeti sınırları içerisinde yer alan hapishaneler ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Konya merkez hapishanesi başta olmak üzere sancak ve kazalardaki hapishanelerin fiziki yapıları, konumları ve kullanım biçimleri ele alınmakta; bu kurumların çoğu zaman çağın gerektirdiği standartların gerisinde kaldığı ortaya konmaktadır. Hapishanelerin bakımsız, yetersiz ve güvenlik açısından sorunlu yapılar olduğu; koğuş düzeni, altyapı eksiklikleri ve mekânsal yetersizliklerin mahkûm yaşamını doğrudan etkilediği tespit edilmektedir. Bu bölümde sağlık koşulları ve bütçe meseleleri de değerlendirilerek, hapishanelerin mimari, idari ve mali açıdan ciddi sorunlar taşıdığı gösterilmektedir.
İkinci bölümde hapishanelerde gerçekleştirilen tamir ve ıslah faaliyetleri ele alınmaktadır. Arşiv belgelerine dayanan bu inceleme, Konya vilayetindeki farklı hapishanelerde hangi tür onarımların gerekli görüldüğünü, bu onarımlar için talep edilen ödenekleri ve bu taleplerin ne ölçüde karşılandığını ayrıntılı biçimde ortaya koymaktadır. Devletin hapishaneleri iyileştirme yönünde bir irade ortaya koyduğu anlaşılmakla birlikte, ekonomik yetersizlikler ve bürokratik aksaklıklar bu girişimlerin çoğu zaman sınırlı kalmasına yol açmıştır. Tamir faaliyetlerinin süreklilik arz etmesine rağmen kalıcı bir dönüşüm sağlanamaması, taşrada modern hapishane anlayışının yerleşmesini zorlaştıran temel etkenlerden biri olarak öne çıkar.
Üçüncü bölüm, hapishanelerin en önemli unsuru olan mahkûmlara ve hapishane personeline odaklanmaktadır. Bu bölümde suç türleri, mahkûm profilleri ve istatistikler üzerinden Konya hapishanelerinin sosyolojik bir görünümü çizilmektedir. Mahkûm nakilleri, firar olayları ve af uygulamaları gibi konular, sistemin işleyişine dair önemli ipuçları sunar. Aşırı doluluk, güvenlik zafiyetleri ve denetim eksikliği gibi sorunların firar vakalarını artırdığı; mahkûmların farklı hapishanelere sevk edilmesinin ise bu sorunları hafifletmeye yönelik geçici çözümler olarak uygulandığı görülmektedir. Ayrıca hapishane görevlilerinin, özellikle gardiyanların, sistemin işleyişindeki rolü ve bu görevlilerin yetersizlikleri dikkat çekici bir biçimde ele alınmaktadır.
Eserin son bölümünde kadın hapishaneleri incelenmekte ve bu alanın Osmanlı hapishane sistemi içerisinde görece ihmal edilmiş bir alan olduğu ortaya konmaktadır. Kadın mahkûmların tutulduğu mekânların fiziki koşulları, suç dağılımları ve sağlık durumları analiz edilerek, cinsiyet temelli farklılıkların hapishane deneyimine nasıl yansıdığı gösterilmektedir. Bu bölüm, Osmanlı ceza sisteminde kadınlara yönelik uygulamaların sınırlarını ve özgün yönlerini anlamak açısından önemli bir katkı sunmaktadır.
Genel olarak çalışma, Osmanlı Devleti’nin hapishane kurumunu modernleştirme yönünde ciddi bir çaba gösterdiğini, ancak bu çabanın taşrada istenilen düzeyde başarıya ulaşamadığını ortaya koymaktadır. Hapishanelerin teorik olarak birer ıslah kurumu olarak tasarlanmasına rağmen, pratikte çoğu zaman kapatma mekânı işlevi gördüğü anlaşılmaktadır. Mali imkânsızlıklar, idari zafiyetler, personel eksikliği ve altyapı sorunları, modern hapishane anlayışının uygulanmasını büyük ölçüde sınırlamıştır. Buna rağmen bu süreç, Osmanlı ceza sisteminde önemli bir zihniyet dönüşümüne işaret etmekte; suçlunun cezalandırılması yanında ıslah edilmesi gerektiği düşüncesinin giderek benimsendiğini göstermektedir.
Arşiv belgelerine dayanan zengin içeriği ve ayrıntılı analiziyle bu eser, Osmanlı hukuk ve ceza tarihi çalışmalarına önemli bir katkı sunmaktadır. Konya vilayeti örneği üzerinden yapılan inceleme, hem yerel ölçekte derinlikli bir değerlendirme ortaya koymakta hem de Osmanlı genelinde hapishane reformlarının anlaşılmasına ışık tutmaktadır. Bu yönüyle kitap, tarihçiler kadar hukuk, sosyoloji ve kriminoloji alanlarında çalışan araştırmacılar için de değerli bir başvuru kaynağı niteliğindedir.
Referanslar
Arşiv Kaynakları
Dâhiliye Nezareti Mebâni-i Emiriye ve Hapishaneler Müdüriyeti (DH. MB. HPS) Nr. 112/7; 47/12; 2/25; 112/7; 36/3; 36/3; 116/38; 112/7; 66/62; 14/66; 144/17; 63/18; 51/3; 52/15; 55/6; 57/43; 1552/55; 60/9; 63/44; 63/18; 62/40; 14/66; 105/32; 57/43; 34/75; 104/2; 49/12; 108/14; 16/44; 52/15; 55/57; 93/21; 154/14; 93/21; 144/74; 42/19; 47/12; 48/10; 45/50; 47/65; 14/66; 144/80; 93/21; 154/14; 63/44; 36/3; 154/14; 34/75; 45/50; 49/24; 14/66; 2/25; 72/18.
Dâhiliye Nezareti Mebâni-i Emiriye ve Hapishaneler Müdüriyeti Muavinliği (DH. MB. HPS. M) Nr. 35/51; 37/69; 10/15; 51/42; 35/110.
Dâhiliye Nezareti Islahat (DH. TMIK. S) Nr. 22/77; 26/14; 31/10; 29/36; 53/15; 62/10; 31/10; 31/10; 31/10; 21/49; 22/77; 53/15.
Dâhiliye Nezareti Mektûbî Kalemi (DH. MKT) Nr. 845/44; 943/58; 943/58; 2896/37; 1772/82; 597/44; 1693/114; 1611/27; 1492/98; 1853/114; 1374/79; 1274/30; 2571/129; 2896/37; 1398/61; 1374/79; 1581/94; 1614/43; 1706/67; 1660/55; 1611/27; 1358/ 102; 1611/27; 1686/69;
Şura-ı Devlet (ŞD) Nr. 2547/42; 423/554; 02547/42; 2698/26; 2686/22; 2698/26.
Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO) Nr. 2770/207749; 2396/179631; 2223/166661; 1911/143254.
İrade Dahiliye Nezareti (İ. DH.) 623/43343
İrade Şura-ı Devlet (İ. ŞD) Nr.83/4933.
Konya Tapu Ve Kadastro V. Bölge Müdürlüğü Arşivi 115 Pafta, 488 Ada, 3 Parsel, 120 Sayfa Tapu Kütüğü.
Araştırma ve İnceleme Eserler
Akduman, İrem – Gökhan Oral; “Cezaevlerinde Cinsel Taciz ve Tecavüz olayları”, Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010.
Aksu, Şener; “Otorite-Yaşamalanı İlişkisinde Hapishanenin Yeri”, Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010, s. 59 – 68.
Aslan, Taner ;“II. Meşrutiyet Dönemi Genel Af Uygulamaları”, Akademik Bakış, Kış 2009, C.3, S. 5, s. 41 – 60.
Ata, Ferudun; “Mütareke Döneminde İtilâf Devletlerinin Hapishanelere Müdahaleleri ve Gayrimüslim Mahkûmları Tahliye Etmeleri”, Atatürk Araştırmaları Merkezi Dergisi, C. 20. S. 60. Kasım 2004, s. 727 – 743.
Atar, Fahrettin, İslam Adliye Teşkilatı, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1991.
Atar, Zafer; “20. Yüzyıl Başlarında İstanbul Hapishane-i Umumi’de Mahkûmların Üretim Faaliyetleri”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Nisan 2015, S. 34, s. 19-34.
Atar, Zafer; “20. Yüzyılın Başlarında Turgutlu Hapishanesinin Genel Durumu”, Celal Bayar Üniversitesi sosyal Bilimler Dergisi, 2011, C. 9. S.1, s. 87 – 102.
Bahar, Halil İbrahim; “Hapishaneler, Sorunlar ve Çözüm Arayışları, Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010, s. 41 – 58.
Bozkurt, Gülnihal; Batı Hukukunun Türkiye’de Benimsenmesi - Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne Resepsiyon Süreci (1839-1939), TTK Yayınları, Ankara 2010.
Bozkurt, Nurgül; “XX. Yüzyıl Başlarında Kütahya Hapishanesinin Genel Durumu”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C.5, S.21, Bahar 2012, s. 261 – 277.
Demirel, Fatmagül; “Osmanlı Adliye Teşkilatında Yaşanan Sorunların Hapishanelere Yansıması (1876-1909)”, Osmanlı’da Asayiş, Suç ve Ceza 18. – 20. Yüzyıllar, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, s. 190 – 199.
Demirtaş, Timur; “Hürriyeti Bağlayıcı Cezaların ve Cezaevlerinin Evrimi”, Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010, s. 3 – 40.
Foucault, Michel; Hapishanenin Doğuşu, İmge Yayınları, Ankara 2015.
Gazel, Ahmet Ali; “Tanin Muhabiri Ahmet Şerif Beyin Notlarında Osmanlı Hapishaneleri”, Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010, s. 143 – 151.
Gönen, Yasemin Saner; “Osmanlı İmparatorluğu’nda Hapishaneleri İyileştirme Girişimi”, Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010, s. 173 – 183.
Gümüşsoy, Emine; “19. Yüzyıl Sonu ve 20. Yüzyıl Başlarında Gebze Hapishanesi”, Uluslararası Akça Koca ve Kocaeli Sempozyumu Bildirileri, C. 2, Kocaeli 2015, s. 1005 – 1018.
Gümüşsoy, Emine; “Osmanlı Devleti’nin Son Dönemlerinde Eskişehir Hapishanesi”, Tarih Okulu Dergisi, Aralık 2014, Yıl 7, S. 20, s. 215 – 249.
İleri, İlay; “Batı Gözüyle Meşrutiyet Kutlamaları ve Genel Af”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S. 14, s. 1 - 10.
Kanat, Cüneyt; Ortaçağ Türk Devletlerinde Suç ve Ceza, Küre Yayınları, İstanbul 2013.
Karaca, Ali; “XIX. Yüzyılda Osmanlı Devletinde Fahişe Hatunlara Uygulanan Cezalar: Hapis ve Sürgün”, Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010, s. 152 – 162.
Kızılkan, Ayşe Özdemir; Osmanlıda Kadın Hapishaneleri ve Kadın Mahkûmlar, (Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Yönetimi Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi), Isparta 2011.
Kızmaz, Zahir; “Cezaevinin ve Hapsetmenin Suçu Engellemedeki Etkisi”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 17, s. 44 – 68.
Kortantamer, Samira; “Memluklerde Hapishaneler”, Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010, s. 94- 96.
Orat, Jülide A. – Fadimana Çelik; “Diyarbakır Vilayeti Hapishaneleri”, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 7, İlkbahar 2011, s. 73 – 95.
Önder, Mehmet; Milli Mücadelede Konya Delibaş Hadisesi, Yeni Kitap Basımevi, Konya 1953.
Özçelik, Mücahit; “Mütareke Dönemi’nde Osmanlı Hapishanelerinin Durumu”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, Güz 2011, Yıl 7, S. 14, s. 16 – 39.
Öztürk, Necdet; “Osmanlı’da Hapis Olayları ( 1300-1512)” Hapishane Kitabı, Kitabevi Yayınları, s. 101 – 129.
Saner, Yasemin; “Osmanlı’nın Yüzlerce Yıl Süren Cezalandırma ve Korkutma Refleksi: Prangaya Vurma”, Osmanlı’da Asayiş, Suç ve Ceza 18 – 20 Yüzyıllar, Derleyenler, Noemi Levy- Alexandre Toumarkıne, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2007, s. 163 – 189.
Saygılı, Abdullah; “Mikro İktidarın Bir Fiziği: Hapishane”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2004, C. 53, S. 2, s, 177 – 196.
Şen, Hasan; “Osmanlı’da Hapishane Meftumu”, Osmanlı’da Asayiş, Suç ve Ceza 18.- 20. Yüzyıllar, Derleyen: Levy Noemı – Alexandre Toumarkıne, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Ankara 2001, s. 200 – 211.
Şen, Ömer; Osmanlı’da Mahkûm Olmak, Kapı Yayınları, İstanbul 2007.
Tanış, Cihat; Meşrutiyetten Cumhuriyete Türkiye’de Siyasi Af (1908-1923), (Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Atatürk ilkeleri ve İnkılâp Tarihi Bilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi) Konya 2016.
Tekin, Saadet – Sevilay Özkes; “Cumhuriyet Öncesi Türkiye’de Hapishane Sorunu”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2008, C. 7, S. 16-17, s. 187 – 201.
Tekin, Saadet; “Dr. Poliçe Bey’in 1918 Tarihli Raporuna Göre Berlin Ve Aydın Vilayeti Hapishanelerine Genel Bir Bakış”, http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/19/1348/15623.pdf, Erişim Tarihi: 10.08.2016, s. 205 – 221.
Tekin, Saadet; “Osmanlı’da Kadın ve Kadın Hapishaneleri”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih – Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi, Ankara 2010, C. 29, S. 47, s. 83 – 102.
Tekin, Saadet;“XX. Yüzyılın Başlarında Aydın Vilayeti ve Mülhakatındaki Hapishanelerin Genel Durumu”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2006, S. 4, S. 2, s. 65 – 77.
Temel, Mehmet; “XX. Yüzyılın Başlarında Menteşe Sancağı Hapishaneleri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 422 S. 26, 2009, s. 109 – 135. http://sutad.selcuk.edu.tr/sutad/article/view/432/ Erişim Tarihi: 5. 6. 2016
Yıldız, Gültekin; Mapusâne, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2012.
Yayınlanan
Bölümler
Lisans
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
